woensdag 8 september 2010

Wat verraden de brieven van D.U.A.? (1)

De komende maanden leggen we de afpersingsbrieven van de mysterieuze D.U.A. onder de loep, de brieven die wellicht door Arsène Goedertier naar bisschop Coppieters zijn gestuurd. Ze behoren tot de weinige betrouwbare getuigenissen in deze zaak. Maar vertellen ze ook iets over de afperser? Verraden ze iets over het motief? Over de bergplaats van De Rechtvaardige Rechters? Vandaag de eerste brief. (Onderaan vindt u telkens de volledige versie van de brief.)

"Monseigneur, Wij hebben het voorrecht u te laten weten dat wij over de twee schilderijen van Van Eyck beschikken, die uit de hoofdkerk van uw stad zijn geroofd." Zo begint de afpersing in de grootste kunstroofzaak van de 20e eeuw. De eerste brief wordt op 30 april 1934 verstuurd vanuit Antwerpen, dat is bijna drie weken na de diefstal. Hij is, net zoals alle volgende, in het Frans geschreven, met veel taalfouten (het lijkt soms meer Vlaams dan Frans), op een schrijfmachine, met veel tikfouten, en ondertekend met de hoofdletters D.U.A.

In deze brief laat D.U.A. weten dat hij over de twee gestolen panelen beschikt. Eerst wil hij Johannes de Doper terugbezorgen. Vervolgens wil hij 1 miljoen Belgische frank ontvangen, daarna bezorgt hij De Rechtvaardige Rechters terug. De bisschop moet de onderhandelingen geheim houden en het onderzoek naar de diefstal laten stopzetten. Het antwoord wil D.U.A. lezen als zoekertje in de krant La Dernière Heure van 14 en 15 mei. Als de bisschop niet op zijn eisen ingaat, dan leidt dat "automatisch" tot "de definitieve en onherstelbare vernietiging." Meer nog, "elke verloren dag verhoogt het gevaar op beschadiging van de schilderijen."

Het eerste wat opvalt is dat D.U.A. niet zegt dat hij de dief is, alleen dat hij over de gestolen panelen "beschikt" ("nous disposons"). Hij wil niet uitleggen hoe de buit bij hem is terechtgekomen maar "het is op zo’n verwarde wijze gebeurd dat de plaats waar het kostbaarste van de twee werken rust, inderdaad slechts door EEN persoon gekend is. Daar heeft u de enige zaak die u moet interesseren, want ze draagt verschrikkelijke mogelijkheden in zich."

Al in derde zin van deze eerste brief voelt D.U.A. de behoefte iets los te laten over de plaats waar het paneel De Rechtvaardige Rechters "rust" ("repose") – alsof hij zich nauwelijks kan bedwingen. Slechts één persoon kent de bergplaats, en "une" staat in kapitalen, de enige keer in de hele briefwisseling dat hij hoofdletters gebruikt (op de ondertekening na). De zin is zo opgebouwd dat er een verband is: het is doordat de verwerving verward verliep, dat slechts één persoon de bergplaats kent. Met andere woorden: het was misschien niet echt de bedoeling dat slechts één persoon de bergplaats kende – het geeft niet meteen een indruk van stevige organisatie.

Het is ook de bergplaats van slechts één paneel, De Rechtvaardige Rechters. Als dit klopt, dan bevinden de twee panelen zich op 30 april, wanneer de brief vertrekt, zich al niet meer op dezelfde plaats. En het impliceert ook dat de bergplaats van Johannes de Doper door meerdere personen is gekend.

Dat slechts één persoon weet waar De Rechtvaardige Rechters zich bevindt, houdt "verschrikkelijke mogelijkheden" in. De meest waarschijnlijke interpretatie is dat het leven van die persoon in gevaar is (ik zie niet zoveel andere mogelijkheden die "verschrikkelijk" zijn). Dat die persoon D.U.A. zelf is, staat er overigens niet expliciet bij.

De enige taak van een afpersingbrief is kenbaar te maken wat de eisen zijn en wat er gebeurt als op de eisen niet wordt ingegaan. We kunnen niet zeggen dat D.U.A. zich tot die essentie beperkt. Hij heeft veel woorden nodig. De brief hangt scheef van de gezwollen frases. Dat valt vooral op in de passage waarin hij de bisschop op zijn verantwoordelijkheid wijst – ook zonder die passage zal Coppieters wil beseffen dat hij voor een loodzware keuze staat.

D.U.A. komt ook niet meteen terzake. Eerst wil hij iets kwijt over de "verwarde" verwerving van de panelen en de bergplaats die slechts één persoon kent. Pas in de derde paragraaf ontvouwt hij zijn eisen. En pas helemaal op het einde van de brief dreigt hij met "beschadiging" en "vernietiging", zonder duidelijk te maken hoe dat precies zal gebeuren. Zo concreet zijn geldeisen zijn, zo vaag blijven zijn dreigementen.

D.U.A. uit eigenlijk drie dreigementen in deze brief: slechts één persoon kent de bergplaats van De Rechtvaardige Rechters, uitstel betekent beschadiging van beide panelen, en weigering betekent vernietiging van beide panelen. Als de volgorde in de brief een indicatie is van het belang dat D.U.A. aan elk van de dreigementen hecht, dan zou je kunnen besluiten dat hij het eerste dreigement veel belangrijker vindt; hij benadrukt het trouwens nog eens: "Daar heeft u de enige zaak die u moet interesseren." Met andere woorden: het risico dat voortvloeit uit het feit dat slechts één persoon de bergplaats kent, is veel groter dan de mogelijke "beschadiging" en "vernietiging." Betekent dit dat het leven van die persoon echt in gevaar is? Of dat hij het toch niet echt meent met die "beschadiging" en "vernietiging"? Hij lijkt trouwens zijn dreigement van "beschadiging" al meteen te ondergraven door de bisschop nog eens veertien dagen de tijd te geven om te antwoorden; de diefstal is ook al negentien dagen oud (wat natuurlijk niet betekent dat het paneel zich al negentien dagen in zijn bergplaats bevindt).

Handelt D.U.A. alleen? Nergens komt de ik-persoon voor, de brief heeft het alleen maar over "wij". Dat hoeft nog niets te betekenen natuurlijk. Het kan een stijlfiguur zijn, er kunnen inderdaad medeplichtigen zijn, of D.U.A. bluft gewoon. Maar dat hij benadrukt dat de ene bergplaats slechts door één persoon is gekend, impliceert natuurlijk wel dat er anderen bij betrokken zijn, anderen die de bergplaats niet kennen.

Dat het grootste deel van het losgeld in biljetten van 10.000 frank betaald moet worden, is ook opmerkelijk. Niet iedereen kan zomaar dit soort biljetten uitgeven of wisselen. Is D.U.A. hier onvoorzichtig? Laat hij hier doorschemeren zich goed thuis te voelen in de financiële wereld (Goedertier had een bankkantoor)?

Elk woord van D.U.A. moet uiteraard met een flinke korrel zout genomen worden. Er staat niet noodzakelijk wat er staat. Het kan zijn dat D.U.A. zichzelf soms verraadt, maar het is evengoed mogelijk dat hij ons bewust een bepaalde richting uitstuurt en misschien zelfs op het verkeerde been zet. Hier is iemand aan het woord die zo vlug mogelijk geld wil en daarvoor van alles schrijft, verzonnen of niet.

Monseigneur,

Wij hebben het voorrecht u te laten weten dat wij over de twee schilderijen van Van Eyck beschikken, die uit de hoofdkerk van uw stad zijn geroofd.

Wij oordelen dat het verkieslijk is u niet uit te leggen door welke wederwaardigheden wij in het bezit van die juwelen zijn gekomen. Het is op zo’n verwarde wijze gebeurd dat de plaats waar het kostbaarste van de twee werken rust, inderdaad slechts door EEN persoon gekend is. Daar heeft u de enige zaak die u moet interesseren, want ze draagt verschrikkelijke mogelijkheden in zich.

Wij stellen u voor u de twee schilderijen af te leveren onder de volgende voorwaarden. Eerst leveren wij u het grisaille-schilderij Sint-Jan af. Na ontvangst van dit schilderij, zult u aan een persoon waarvan het adres u zal worden aangeduid, de som van één miljoen ter beschikking stellen in 90 biljetten van 10.000 frank en 100 biljetten van 1.000 frank. Die som zal ingepakt zijn in een pakje verzegeld met het zegel van het bisdom. Vervolgens zult u alles in een bruin papier inpakken, verzegeld met een gewoon zegel.

Bovendien verbindt u zich ertoe, Monseigneur, door een voorafgaande uitwisseling van de biljetten – of door andere middelen - te vermijden dat de nummers van de biljetten kunnen worden genoteerd. . En tenslotte zult u zich ertoe verbinden van de bevoegde autoriteiten de volledige stopzetting van de opsporingen en de definitieve seponering van de zaak te verkrijgen.

Nadat wijzelf zonder moeilijkheden de biljetten zullen hebben gewisseld, zal u de plaats waar u de Rechtvaardige Rechters zou kunnen terugnemen, zonder uitstel worden aangeduid.

Wij begrijpen dat de geëiste gratificatie hoog is, maar een miljoen kan men terugverdienen, terwijl Van Eycks niet opnieuw kunnen worden geschilderd. Vanuit een ander gezichtspunt bekeken, welke autoriteit zou de verantwoordelijkheid op zich durven te nemen om onze voorstellen, die het karakter van een ultimatum hebben, te verwerpen. Wij weten al te goed dat de artistieke en wetenschappelijke wereld zich zou oprichten van verontwaardiging, indien ze de weigering en de omstandigheden van ons voorstel zou moeten vernemen.

Indien u onze voorwaarden aanvaardt, iets waaraan wij niet willen twijfelen, zult u op de datums 14 en 15 mei in de krant La Dernière Heure, in de rubriek van de kleine aankondigingen Allerlei, de volgende tekst laten inlassen: D.U.A. In overleg met de autoriteiten, aanvaarden wij uw voorstellen integraal.

Wij veroorloven ons u ertoe aan te sporen om noch uw stappen noch uw antwoord uit te stellen, want elke verloren dag verhoogt het gevaar op beschadiging van de schilderijen.

Maar pas op voor de catastrofe. Een weigering of het zoeken van een oplossing via slinkse middelen, zal automatisch de definitieve en onherstelbare vernietiging van deze juwelen teweegbrengen.

D.U.A.

Volgende bericht op woensdag 15 september 2010.

dinsdag 29 juni 2010

Uit de hand gelopen

Straks zijn het weer Gentse Feesten. Voor mij betekent dat op de eerste plaats werken. Er staat negenmaal Van Eyck vermist op het programma, negenmaal wandelen door Gent langs de belangrijkste plaatsen in zaak van de Rechtvaardige Rechters (foto Yves De Bruyckere). Sommige dagen doe ik er drie (maar zelfs dan gaat het niet vervelen, het verhaal is zo spannend dat ik er zelf elke keer door word meegesleept).

Nu al voor het zesde jaar doe ik deze wandelingen. Eigenlijk is het allemaal wat uit de hand gelopen. De eerste wandeling dateert van april 2004. Ik had toen net mijn boek De wraak van het Lam Gods uit en vond zo'n wandeling een leuke vorm van promotie. Ik ging er niet meer dan drie doen. Maar het bleek een gat in de markt. Steeds meer mensen vroegen of nog wandelingen deed. En zo heb ik in de Gentse Feesten een eerste grote reeks geprogrammeerd. En zo doe ik dat nog steeds.

En nog volstaat het blijkbaar niet. Ook buiten de Gentse Feesten is de vraag naar Van Eyck vermist nog moeilijk bij te houden. Sinds vorig jaar is er daarom een wandeling elke eerste zondag van de maand (behalve in juli/augustus en december/januari). Tussendoor vinden ook steeds meer verenigingen en andere groepen hun weg naar het verhaal van de grootste kunstroof van de twintigste eeuw.

Inschrijven voor Van Eyck vermist kan meteen door hier te klikken.

Deze blog gaat nu even met vakantie. Op woensdag 8 september zijn we er terug.

woensdag 23 juni 2010

De benzinepomp voor de kathedraal



Niet dat het ons een stap dichter bij het paneel brengt, maar er ontstaat toch een zekere opwinding als je een stukje van het decor kunt reconstrueren waarin de diefstal plaatsvond, zeker als daar nog foto's van bestaan ook.

Een week na de diefstal ging de gerechtelijke politie Pieter Poppe verhoren, cafébaas van 't Vosken, een café dat nog steeds onder die naam bestaat op het Sint-Baafsplein voor de kathedraal. Poppe verklaarde dat hij de nacht van de diefstal (10 op 11 april 1934) om half drie zijn café gesloten had en nog eens naar buiten was gekomen om te zien of zijn benzinepomp behoorlijk gesloten was, iets wat hij elke nacht deed. Hij had toen nergens op het plein een auto zien staan.

Een benzinepomp voor een café? Ja, in die tijd ging dat blijkbaar zo. De cafébaas, de dorpsmid, de rijwielhersteller, allemaal verkochten ze toen benzine als bijverdienste, lees ik op de site van ExxonMobil.

Op sommige foto's van het Sint-Baafsplein is die pomp voor 't Vosken nog duidelijk te zien (met veel dank aan Storm Calle van het Gentse stadsarchief). De foto's zijn niet gedateerd, behalve die hierboven (vanuit het Belfort genomen), die is van 1934. Volgens een Nederlandse verzamelaar van antieke benzinepompen dateert het pomptype op de foto's van de jaren 1920.









Volgende bericht op woensdag 30 juni 2010.

woensdag 16 juni 2010

En nog maar eens zoeken

Vroeger mocht het publiek ten minste een paar jaar bekomen nadat een zoektocht naar De Rechtvaardige Rechters weer eens op niets was uitgelopen. Het kreeg zelfs voldoende tijd om zich op te warmen voor de volgende mediahype. Vandaag wordt de ene zoektocht na de andere ons in de maag gesplitst. Nog voor de aarde helemaal om de zon gedraaid is, krijgen we het volgende verhaal al op ons ontbijtbord. Je zou van minder een indigestie krijgen.

Vorige week was het weer prijs. In Overmere hebben ze een kapelletje opengemaakt (foto De Gentenaar). Niet het parket, wel een dakwerker, op aangeven van de Gentse advocaat Johan Vanden Abeele. Die had zijn theorie vorig jaar al gelanceerd. In augustus. Slim. In volle komkommertijd vragen de media niet liever.

Dat De Rechtvaardige Rechters er nu niet gevonden werd, is de logica zelf. Er mag dan wel meer gezocht worden dan vroeger, echt nieuwe, dwingende elementen zijn er niet – en de kans dat er ooit nog opduiken is zeer klein, aangezien het onderzoek destijds zo slecht gevoerd werd dat er vandaag nauwelijks zekerheden zijn.

Johan Vanden Abeele schermt vooral met een groepsportret waarop hoofdverdachte Arsène Goedertier te zien zou zijn samen met de beeldhouwer van het kapelletje. En met het woordje "goedertieren" dat op dat kapelletje voorkomt ("O Mededogende O Goedertieren O Zoete Maagd Maria"). "Die toespeling op de naam van de dief past perfect in de speelse genialiteit van Goedertier", zei Vanden Abeele aan De Gentenaar. Bovendien was de kapel in aanbouw op het moment van de diefstal, aldus de advocaat.

Het is beter niets uit te sluiten natuurlijk, alleen zo zijn vorderingen mogelijk, maar echt overtuigend is het toch allemaal niet.

Dat Aloïs De Beule, de beeldhouwer in kwestie, op de groepsfoto met Goedertier voorkomt, wordt door de meesten betwist. En ook al klopte het, wat dan nog? Is iedereen die ooit samen met Goedertier voor de lens stond, dan automatisch goed voor een spoor naar De Rechtvaardige Rechters?

Dat woordje "goedertieren", dat barmhartig betekent, komt wel vaker voor in religieuze teksten. Meer nog, het komt vooral voor in religieuze teksten. Er zullen dus nog wel christelijke bouwwerken te vinden zijn waarop het woord komt.

En de bouwdatum van de kapel? Als we alle bouwwerken die in 1934 in aanbouw waren, als mogelijke bergplaatsen beschouwen, zelfs alleen nog maar die waar Goedertier ooit zou zijn langsgekomen, dan hoeven de media zich geen zorgen te maken. Ik haal alvast een doos Motilium bij de apotheek.

Volgende bericht op woensdag 23 juni 2010.

woensdag 9 juni 2010

De kopie is de kopie

Voor wie er nog aan zou twijfelen: de kopie van De Rechtvaardige Rechters die nu in het Lam Gods zit, is wel degelijk de kopie, en niet het origineel zoals sommigen volhouden. We zijn vorige vrijdag naar het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) in Brussel getrokken en daar hebben ze het ons nogmaals verzekerd. Alleen al de vaststelling dat de kopie er veel slechter aan toe is dan de andere Lam Godspanelen, zegt alles.
De kopie werd de voorbije weken behandeld in het KIK. Het hele Lam Gods is aan restauratie toe, dat gebeurt sinds april in de Sint-Baafskathedraal zelf, een operatie die nog verschillende maanden zal duren. Maar voor de kopie was een dringender ingreep nodig. Daarom ging die naar Brussel.
Het meer dan vijfhonderd jaar oude Lam
Gods is op eikenhouten planken geschilderd. Dat hout is zeer stabiel, zegden KIK-experts Hélène Dubois en Marie Postec ons (midden en links op de foto - foto Karel Julien Cole). Bij de kopie is dat veel minder het geval. Ze is geschilderd op een twee eeuwen oude eiken kastplank en krimpt in de breedte. Vooral door die instabiliteit zijn de laatste jaren meer dan tweehonderd kleine opstuwingen in de verf ontstaan.
De kopie is geschilderd door toprestaurateur Jef Van der Veken (1872-1964). Hij begon er in 1939 aan, vijf jaar na de diefstal. Door de oorlog kon hij ze pas in 1945 afwerken.
Van der Veken smokkelde enkele afwijkingen in zijn kopie. Zo gaf hij een van de ruiters een gezicht dat veel wegheeft van Leopold III. Maar voor de rest is de gelijkenis tussen kopie en origineel verbluffend. Zo verbluffend dat sommigen er het (al dan niet deels overschilderde) origineel in zien. In 1974 ontstond daar voor het eerst hevige commotie rond. Schilder-restaurateur Jos Trotteyn, die sinds 1950 verantwoordelijk was voor de jaarlijkse reiniging van het Lam Gods, had gemerkt dat de ouderdomsbarstjes op de kopie zeer sterk op die van de andere panelen leken. Samen met zijn jongere collega Hugo De Putter stapte hij naar de pers. Binnen- en buitenlandse media meldden meteen dat de kopie wel eens het gestolen paneel kon zijn. Maar kort nadien verklaarden Trotteyn en De Putter dat ze zich vergist hadden.
Wat ons bezoek aan het KIK helemaal mooi maakte, was dat we ook de originele lijst te zien kregen, de lijst waarin het originele paneel zat op het moment van de diefstal. Bovenaan op de lijst zijn duidelijk inkepingen te zien, sporen van een klein instrument, mogelijk een schroevendraaier of beitel, waarmee de dief of dieven wellicht de ijzeren lat die op het hout lag, hebben verwijderd.





































Volgende bericht op woensdag 16 juni 2010.