Een hele avond Rechtvaardige Rechters

Zou De Rechtvaardige Rechters echt nog bestaan? Laat de zaak u niet meer los na al die mediaberichten van de laatste dagen? Dan moet u donderdag zeker in Gent zijn voor de Nacht van De Rechtvaardige Rechters. Het zwaartepunt ligt in het STAM. Of toch bij een vooraanstaande Gentse familie?

Het is donderdag precies 80 jaar geleden dat De Rechtvaardige Rechters gestolen werd. Enkele Gentenaars die een grote liefde voor dit verhaal koesteren, organiseren daarom de Nacht van De Rechtvaardige Rechters.

Op enkele plaatsen in Gent vinden donderdagavond activiteiten plaats die in het teken staan van de geruchtmakende kunstroof. Over veel van die activiteiten hangt nog een waas van geheimzinnigheid, zoals dat hoort in de zaak.

Uitzonderlijke rondleiding

Zeker is dat wijzelf uitzonderlijk nog eens de rondleiding Van Eyck vermist doen. Die is al een tijdje volzet. De wachtlijst is ondertussen zo lang geworden dat we besloten hebben een extra rondleiding te doen. Maar ook die zit al vol.

Ook zeker is dat het zwaartepunt van de avond in het STAM ligt. Het museum is uitzonderlijk open van 18 tot 23 uur. Gratis bovendien.

De speurders spreken

Om 21.30 uur kan je in het STAM luisteren naar de speurders die nog met de zaak bezig zijn: substituut-procureur des Konings Caroline Dewitte van het Gentse parket en rechercheurs Jan De Kesel en Tony Vermeersch van de federale gerechtelijke politie. Ze brengen ook het originele dossier mee. Een absolute aanrader.

In het STAM is een van de zalen helemaal aan de diefstal van De Rechtvaardige Rechters gewijd.

In de Sint-Laurentiuskerk

Ze is er heilig van overtuigd: de Rechtvaardige Rechters zit in de Sint-Laurentiuskerk in Antwerpen. Ze zei het vorige week in de krant.

Nog een bergplaats dus. Niemand die er echt van opkijkt. Er zijn er al zoveel genoemd. Zeker de laatste jaren is er zonder overdrijven sprake van een inflatie van theorieën. Maar als Patricia Den Tandt aan het woord is, dan veeg je zo’n conclusie niet zomaar van tafel.

Ik heb haar werk hier in september al gesignaleerd. De vrouw uit Zulte is al bijna vijftien jaar naar het gestolen paneel op zoek, in navolging van haar man Willy Nachtergaele, die ook al eens in Sint-Laurentius terechtkwam. Ze maakte vooral indruk met haar onderzoek naar de financiële situatie van Arsène Goedetier, hoofdverdachte in deze zaak.

Waar het paneel precies zit, houdt ze nog even voor zich. Haar hele theorie ontvouwt ze in zeven stappen op haar website. Zopas heeft ze de vijfde stap gepubliceerd. (In de verte hoor ik reeds tromgeroffel.)

Of het paneel nog wel bestaat?

Of het paneel nog wel bestaat? Een vraag die ik steevast krijg op mijn wandelingen. En of ik denk dat het nog teruggevonden wordt?

Zolang er geen bewijs is dat het vernietigd is, mogen we ervan uitgaan dat het nog kan bestaan, antwoord ik dan altijd. Kan bestaan - zeker is dus het niet. En als het nog bestaat, dan is de kans dat het teruggevonden wordt, vandaag niet groter of kleiner dan 75 jaar geleden.

Het enige verschil met toen is dat er nu echt gezocht wordt. Meer dan ooit. Meteen na de diefstal stapelde het gerecht blunder op blunder. Het echte onderzoek begon pas na de Tweede Wereldoorlog, toen politiecommissaris Karel Mortier en journalist Noël Kerkchaert zich in de zaak vastbeten.

Lange tijd hadden ze het rijk voor zich alleen maar het internet heeft alles opengegooid. Sinds 2001, toen de website van Gaston De Roeck en zijn zoon Willy de binnen- en buitenlandse pers naar Wetteren bracht, heeft het onderzoek een nieuw elan gekregen. Iedereen kan nu met enkele klikken een theorie bij elkaar googlen - of juist haar onhaalbaarheid vaststellen. Vroeger moest je daarvoor je huis uit, naar de bibliotheek, naar het archief, soms moest je ook nog toestemming vragen om stukken in te kijken etcetera etcetera.

Al die speurders die voordien op hun eentje zaten te puzzelen en piekeren, hebben elkaar nu ook gevonden dankzij dat internet. Na de krachttoer van de De Roecks zijn de sites over de zaak als paddenstoelen uit de grond gerezen. Het drukst bezocht is nog steeds het SpeuRRforum. De site is online sinds 2002, is enkel toegankelijk via registratie en telt nu al 816 leden. Op normale dagen, wanneer de media geen nieuws te melden hebben over de zaak, komen er vijftig bezoekers langs. De harde kern telt ongeveer 75 leden. Het zijn mannen en vrouwen van alle leeftijden, en uit alle lagen van de bevolking, die het forum regelmatig bezoeken, de nieuwtjes bekijken, ideeën en informatie uitwisselen, elkaars bevindingen becommentariëren. Sommigen zijn er dagelijks te vinden en blijven er meerdere uren hangen.

Nog nooit waren tegelijkertijd zoveel speurders, zo intensief, met zoveel informatiebronnen voorhanden naar De Rechtvaardige Rechters aan het zoeken. Vergroot dit de kans dat het paneel weer opduikt? Ik vrees van niet. Misschien is het wel door een stom toeval dat die houten plank al driekwart eeuw niet is gevonden. En tegen het toeval kunnen zelfs de honderd knapste koppen niet op.

(met dank aan Erik Hauwaert voor de cijfers)

Rechtvaardige rechters, gulle ministers

Stel nu: je hebt jarenlang gespeurd naar De rechtvaardige rechters, nachten heb je wakker gelegen, de ingewikkeldste berekeningen heb je gemaakt en uiteindelijk ben je er met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid achter gekomen waar het vermiste Lam Gods-paneel precies verborgen zit. Dan sla je deze week beter P-Magazine niet open. Want wat zegt minister Anciaux daar? Dat het "fantastisch" is "dat de zoektocht zoveel jaren na de diefstal nog altijd doorgaat". Zo fantastisch vindt de minister het dat hij meteen zijn portefeuille bovenhaalt. "Stel dat er een plausibele hypothese is, dat er opzoekingskosten worden gedaan en dat het paneel wordt teruggevonden, dan betalen wij 20.000 euro van de bewezen kosten terug!"

20.000 euro, alstublieft. Het Lam Gods, een van de grootste Vlaamse kunstschatten, van over de hele wereld komt men naar Gent om het verbluffende meesterwerk van de gebroeders Van Eyck te bewonderen, het is zelfs deels eigendom van de overheid. En dan betaalt diezelfde overheid slechts 20.000 euro voor wie de meer dan zeventig jaar oude verminking ongedaan maakt. In de VS loofde het FBI deze week meteen 50.000 dollar uit voor wie de tip levert die naar een gestolen Goya leidt. Je hoeft er niet eens voor uit je zetel te komen - en Goya is niet eens een Amerikaan.

En opgelet, de 20.000 euro van Anciaux is niet eens een vindersloon, het is een kostenvergoeding. Nochtans weet de Vlaamse overheid als geen ander hoe duur de zoektocht naar De rechtvaardige rechters is. In de jaren negentig financierde het een zoektocht in de Gentse Sint-Baafskathedraal op aangeven van de gepensioneerde politiecommissaris Karel Mortier, de éminence grise in deze zaak. Omdat er hoogtechnologische appartatuur aan te pas kwam, liep de rekening snel op: 2.500 euro per dag. Dus werd alleen het doksaal onderzocht, terwijl Mortier ervan overtuigd is dat er nog andere plaatsen in de kathedraal zijn waar nooit gezocht is. Waarom kamt men bijvoorbeeld eens niet de hele kathedraal uit, dan hebben we tenminste de zekerheid dat het paneel daar niet zit, ook dat is een stap in de richting van een oplossing beschouwd.

Maar die stap zet de Vlaamse regering niet meer. Er wordt alleen nog betaald als het paneel gevonden wordt. En de Vlaamse overheid gaat zeker niet zelf zoeken. Ze heeft de fantastische speurtocht naar De rechtvaardige rechters definitief geprivatiseerd. De privéspeurder moet alle risico's dan maar zelf dragen. Wie het weet zitten, is gewaarschuwd.

(gepubliceerd in De Morgen, 15 november 2006)