75 jaar vermist - deel 3 (slot): Een Belgische JFK

Wat de precieze rol van Arsène Goedertier was in de diefstal en afpersing, weten we niet. Maar door zijn betrokkenheid heeft de zaak in elk geval iets merkwaardigs gekregen. Iets zeer merkwaardigs. Het bleek dat het Gentse bisdom Goedertier bijzonder goed kende. Hij was nog koster geweest in Wetteren, hij had daardoor goede contacten gehad met het personeel van de Sint-Baafskathedraal, en zelfs de bisschop wist zeer goed wie hij was. Toch lijkt Goedertier tijdens de afpersing geen enkele moeite te doen om zijn identiteit te verbergen.

Hij had overal in België geld van een rekening kunnen halen om een schrijfmachine te huren, maar hij doet dat uitgerekend in Gent, vlak naast het bisschoppelijk paleis dan nog, in de Gentse zetel van de Nationale Bank - de bisschop hoefde hij maar even zijn gordijn opzij te schuiven. De schrijfmachine ging Goedertier bovendien een straat verderop huren, eveneens in het zicht van de kathedraal. De diefstal was toen al gebeurd. Het leek wel alsof de Wetterse wisselagent geen schrik had herkend te worden.

Volgens de enen is dat niet vreemd. Verscheidene getuigen beschreven Goedertier als een excentriekeling, een man met veel fantasie die graag het hoge woord voerde, een megalomaan zelfs. Hij zou een groot liefhebber van detectiveverhalen geweest zijn, vooral van die met Arsène Lupin in de hoofdrol, de gentleman-inbreker die graag een kat-en-muisspel met de politie speelde en overal hints achterliet.

Anderen hebben een veel gedurfder verklaring. Goedertier hoefde helemaal geen schrik hebben herkend te worden, want hij maakte deel uit van een complot, een samenzwering waarin misschien zelfs hogere kringen participeerden, zeggen ze. De aanhangers van dit soort theorieën verwijzen daarbij graag naar de manier waarop het hele gerechtelijke onderzoek gevoerd is – of liever: niet gevoerd is.

Inderdaad, als we eens op een rijtje zetten wat de politie allemaal heeft verzuimd die uren, dagen en maanden na de diefstal, dan is surrealistisch toch het minste wat je kan zeggen. Om te beginnen was het sporenonderzoek in de kapel nauwelijks die naam waard. Van een buurtonderzoek was er al helemaal geen sprake. De bediende in het Brusselse Noordstation die het eerste gestolen paneel, Johannes De Doper, in ontvangst had genomen, is niet meteen ondervraagd. Bij de geldoverhandiging op 14 juni 1934 in een Antwerpse pastorie, het enige moment dat er contact is geweest met een van de betrokkenen, stelde de politie geen verdoken agenten op in de buurt. Een van de belangrijkste getuigen, de taxichauffeur die de verdachte naar de pastorie had gebracht, is pas zeven maanden later ondervraagd, de meid, de huishoudster en de zuster van de pastoor moesten zelfs helemaal geen verklaring afleggen.

Vijf maanden later zouden de drie personen die bij het sterfbed van Goedertier aanwezig waren, de kroongetuigen worden in deze zaak: nooit ondervraagd. Van de daaropvolgende huiszoeking bij Goedertier is geen enkel proces-verbaal gemaakt, laat staan dat er een huiszoekingsbevel was afgeleverd.

En dan komen we bij de schrijfmachine. Die had Goedertier inderdaad gehuurd, de winkelbediende heeft hem formeel herkend, maar dat betekende daarom nog niet dat Goedertier ook zelf de brieven had geschreven. Daarvoor moest de politie natuurlijk naar Goedertiers vingerafdrukken zoeken op de machine: nooit gebeurd. Na het hele onderzoek bleef de politie de machine, een van de belangrijkste bewijsstukken in de zaak, gewoon verder gebruiken om er pv’s op te tikken. En toen ze versleten was, belandde ze gewoon op de schroothoop.

Toeval of opzet? Nog moeilijk te zeggen na 75 jaar. Alle verhoudingen in acht genomen is de zaak van De Rechtvaardige Rechters een Belgische JFK geworden - met Arsène Goedertier in de rol van Lee Harvey Oswald. In beide zaken heb je twee grote kampen: zij die geloven dat de dader een zonderling was die alles op zijn eentje gedaan heeft, en zij die geloven dat hij slechts een pion was, een radertje in een veel groter verhaal.

75 jaar vermist - deel 1: Een gat in het Lam Gods.
75 jaar vermist - deel 2: Het spoor naar Wetteren.

75 jaar vermist - deel 1: Een gat in het Lam Gods

Dinsdag 10 april 1934, 23.15 uur. Een 57-jarige vrouw die vlakbij de Gentse Sint-Baafskathedraal woont, ziet bij een avondwandeling iets verdachts. Uit een van de zijkapellen van de kerk, de Vijdkapel, komt lichtschijnsel. De weerkaatsing van de straatverlichting? Of komt het licht van binnen?

Enkele uren later, iets vóór 5.30 uur, doet een andere buurvrouw een nog vreemdere ontdekking. Ze woont al veertig jaar de vroegmis in Sint-Baafs bij maar die woensdagochtend vindt ze bij haar aankomst de zijdeur van de kerk al op een kier staan. Onderkoster Oscar Van Bouchaute doet meteen zijn ronde, gaat ook in de Vijdkapel kijken, want daar bevindt zich het wereldberoemde Lam Gods, maar alles lijkt normaal: de kapeldeur is gewoon dicht, voor het drieluik hangt nog steeds het beschermende doek dat de avond voordien is aangebracht.

Pas anderhalf uur later, wanneer Van Bouchaute de Vijdkapel voor het publiek opent en het doek ophaalt, heeft hij door welke verschrikkelijke feiten zich de voorbije nacht hebben afgespeeld. In het Lam Gods gaapt een groot gat: hij kijkt dwars door het linkerluik. De twee panelen die daar rug aan rug hebben gezeten, De Rechtvaardige Rechters en Johannes De Doper, zijn verdwenen.

De dader of daders laten lang niets van zich horen. Pas op 1 mei, drie weken na de diefstal, ontvangt de Gentse bisschop een Franstalige brief die met een schrijfmachine is geschreven en met de letters D.U.A. is ondertekend. D.U.A. wil eerst Johannes De Doper teruggeven, als bewijs dat hij de panelen bezit, en eist voor De Rechtvaardige Rechters 1 miljoen Belgische frank (25.000 euro), bijzonder veel geld voor die tijd.

D.U.A. zal uiteindelijk dertien van die brieven schrijven, gespreid over ruim vijf maanden. Bij de derde brief zit een biljet van het bagagedepot van het Brusselse Noordstation. De gerechtelijke politie, die de zaak ondertussen in handen heeft genomen, krijgt in ruil voor het biljet een groot pak: het eerste paneel, Johannes De Doper, is terecht. Bij de volgende brief geeft D.U.A. het adres van een Antwerpse pastoor. Daar moet het losgeld overhandigd worden.

Op 14 juni dient zich bij de pastoor een taxichauffeur aan. Hij is gestuurd om een pakje op te halen, zegt hij. De meid van de pastoor ziet van achter het gordijn dat in de taxi een man zit te wachten. De chauffeur krijgt het pakje, geeft het aan zijn klant en maakt rechtsomkeert. Het is de eerste en meteen ook laatste keer dat we zo dicht bij een van de betrokkenen komen.

Vanaf nu loopt alles definitief in het honderd. In het pakje dat de taxichauffeur heeft meegekregen, zit slechts 25.000 frank – het gerecht hoopt D.U.A. daarmee aan het lijntje te houden in de hoop dat hij een fout maakt. D.U.A.’s toon slaat nu helemaal om. Hij schrijft ellenlange epistels, smeekt de bisschop bijna het losgeld te betalen, verlaagt het bedrag zelfs tot de helft. Op geen enkel moment dreigt hij De Rechtvaardige Rechters te beschadigen of vernietigen.

Op 1 oktober arriveerde de dertiende brief op het Bisdomplein. Nadien liet D.U.A. niets meer van zich horen. De politie had er op dat moment geen flauw benul van wie zich achter de initialen verschool. Wellicht had ze het nooit geweten als het toeval haar geen handje had toegestoken.

75 jaar vermist - deel 2: Het spoor naar Wetteren.

In zes stappen naar De Rechtvaardige Rechters

Het is een duizelingwekkende gedachte: iedereen valt in maximaal zes stappen met iedere andere inwoner op deze planeet te verbinden. De theorie, six degrees of separation, is al een hele wetenschap geworden, de netwerkwetenschap. Ze onderzoekt hoe levende organismen zich, meer dan we denken, in netwerken organiseren. Door het succes van Facebook & co staan de theorieën weer volop in de schijnwerpers maar het grote publiek kent ze al langer. Six degrees of Kevin Bacon heeft ze al in de jaren negentig populair gemaakt. In dat spel kun je elke acteur via maximaal zes films aan Kevin Bacon linken. Het lukte me zelfs met Kathleen van K3 en ex-voetballer Paul Van Himst: beiden zijn ze amper drie stappen van de Amerikaanse acteur verwijderd.

Annamaria Talas maakte er een schitterende documentaire over, Connected: The Power of Six Degrees. Bij wijze van proef gaf ze een vrouw in een Keniaans dorpje de opdracht een pakje in maximaal zes stappen, via vrienden of familie, bij een haar onbekende Harvard-professor te krijgen. Het lukte. Mind-boggling.

Canvas zond de film onlangs uit en dat bracht het weer allemaal terug, het verband tussen De Rechtvaardige Rechters en Kevin Bacon. Ik was net mijn boek aan het schrijven, eind 2003, toen ik een internetversie van het spel tegenkwam. Ik herkende meteen iets. Een groot deel van de Rechters-theorieën lijkt op een gelijkaardige manier te werken. X kent Y en Y kent Z, en aangezien X de dader is moet Z er ook wel iets mee te maken hebben. Die X is dan steevast Arsène Goedertier, nog steeds de hoofdverdachte in ons verhaal. Er zijn tal van variaties mogelijk natuurlijk. En Z kan ook een adres zijn in plaats van een persoon, een locatie waar een plank van 1,5 bij 0,5 meter perfect in past. In 1984 kwam iemand op het idee om een standbeeld in Melle aan te duiden als bergplaats. Het beeld was opgericht in 1934, kort na de diefstal, Goedertier kwam daar regelmatig voorbij, dus het paneel kon niet anders dan daar zitten. De nationale pers rukte er massaal voor uit – als het over de Rechters gaat, dan kun je journalisten alles wijsmaken.

Voor veel bedenkers van Rechters-theorieën betekent een verband tussen X, Y en Z vaak het bewijs (of op zijn minst een sterk vermoeden) van betrokkenheid. Maar voor netwerkwetenschappers is dat soort verbanden nu net heel normaal. Ze komen overal voor in de natuur. Had u in de jaren dertig geleefd, dan was u in maximaal zes stappen met Arsène Goedertier te verbinden geweest. Al op uw zolder gekeken?

Of het paneel nog wel bestaat?

Of het paneel nog wel bestaat? Een vraag die ik steevast krijg op mijn wandelingen. En of ik denk dat het nog teruggevonden wordt?

Zolang er geen bewijs is dat het vernietigd is, mogen we ervan uitgaan dat het nog kan bestaan, antwoord ik dan altijd. Kan bestaan - zeker is dus het niet. En als het nog bestaat, dan is de kans dat het teruggevonden wordt, vandaag niet groter of kleiner dan 75 jaar geleden.

Het enige verschil met toen is dat er nu echt gezocht wordt. Meer dan ooit. Meteen na de diefstal stapelde het gerecht blunder op blunder. Het echte onderzoek begon pas na de Tweede Wereldoorlog, toen politiecommissaris Karel Mortier en journalist Noël Kerkchaert zich in de zaak vastbeten.

Lange tijd hadden ze het rijk voor zich alleen maar het internet heeft alles opengegooid. Sinds 2001, toen de website van Gaston De Roeck en zijn zoon Willy de binnen- en buitenlandse pers naar Wetteren bracht, heeft het onderzoek een nieuw elan gekregen. Iedereen kan nu met enkele klikken een theorie bij elkaar googlen - of juist haar onhaalbaarheid vaststellen. Vroeger moest je daarvoor je huis uit, naar de bibliotheek, naar het archief, soms moest je ook nog toestemming vragen om stukken in te kijken etcetera etcetera.

Al die speurders die voordien op hun eentje zaten te puzzelen en piekeren, hebben elkaar nu ook gevonden dankzij dat internet. Na de krachttoer van de De Roecks zijn de sites over de zaak als paddenstoelen uit de grond gerezen. Het drukst bezocht is nog steeds het SpeuRRforum. De site is online sinds 2002, is enkel toegankelijk via registratie en telt nu al 816 leden. Op normale dagen, wanneer de media geen nieuws te melden hebben over de zaak, komen er vijftig bezoekers langs. De harde kern telt ongeveer 75 leden. Het zijn mannen en vrouwen van alle leeftijden, en uit alle lagen van de bevolking, die het forum regelmatig bezoeken, de nieuwtjes bekijken, ideeën en informatie uitwisselen, elkaars bevindingen becommentariëren. Sommigen zijn er dagelijks te vinden en blijven er meerdere uren hangen.

Nog nooit waren tegelijkertijd zoveel speurders, zo intensief, met zoveel informatiebronnen voorhanden naar De Rechtvaardige Rechters aan het zoeken. Vergroot dit de kans dat het paneel weer opduikt? Ik vrees van niet. Misschien is het wel door een stom toeval dat die houten plank al driekwart eeuw niet is gevonden. En tegen het toeval kunnen zelfs de honderd knapste koppen niet op.

(met dank aan Erik Hauwaert voor de cijfers)