- donderdag 9 april 2009: deel 1
- vrijdag 10 april 2009: deel 2
- zaterdag 11 april 2009: deel 3
woensdag 1 april 2009
'75 jaar vermist', een overzicht in drie delen
In zes stappen naar De Rechtvaardige Rechters
Het is een duizelingwekkende gedachte: iedereen valt in maximaal zes stappen met iedere andere inwoner op deze planeet te verbinden. De theorie, six degrees of separation, is al een hele wetenschap geworden, de netwerkwetenschap. Ze onderzoekt hoe levende organismen zich, meer dan we denken, in netwerken organiseren. Door het succes van Facebook & co staan de theorieën weer volop in de schijnwerpers maar het grote publiek kent ze al langer. Six degrees of Kevin Bacon heeft ze al in de jaren negentig populair gemaakt. In dat spel kun je elke acteur via maximaal zes films aan Kevin Bacon linken. Het lukte me zelfs met Kathleen van K3 en ex-voetballer Paul Van Himst: beiden zijn ze amper drie stappen van de Amerikaanse acteur verwijderd.
Annamaria Talas maakte er een schitterende documentaire over, Connected: The Power of Six Degrees. Bij wijze van proef gaf ze een vrouw in een Keniaans dorpje de opdracht een pakje in maximaal zes stappen, via vrienden of familie, bij een haar onbekende Harvard-professor te krijgen. Het lukte. Mind-boggling.
Canvas zond de film onlangs uit en dat bracht het weer allemaal terug, het verband tussen De Rechtvaardige Rechters en Kevin Bacon. Ik was net mijn boek aan het schrijven, eind 2003, toen ik een internetversie van het spel tegenkwam. Ik herkende meteen iets. Een groot deel van de Rechters-theorieën lijkt op een gelijkaardige manier te werken. X kent Y en Y kent Z, en aangezien X de dader is moet Z er ook wel iets mee te maken hebben. Die X is dan steevast Arsène Goedertier, nog steeds de hoofdverdachte in ons verhaal. Er zijn tal van variaties mogelijk natuurlijk. En Z kan ook een adres zijn in plaats van een persoon, een locatie waar een plank van 1,5 bij 0,5 meter perfect in past. In 1984 kwam iemand op het idee om een standbeeld in Melle aan te duiden als bergplaats. Het beeld was opgericht in 1934, kort na de diefstal, Goedertier kwam daar regelmatig voorbij, dus het paneel kon niet anders dan daar zitten. De nationale pers rukte er massaal voor uit – als het over de Rechters gaat, dan kun je journalisten alles wijsmaken.
Voor veel bedenkers van Rechters-theorieën betekent een verband tussen X, Y en Z vaak het bewijs (of op zijn minst een sterk vermoeden) van betrokkenheid. Maar voor netwerkwetenschappers is dat soort verbanden nu net heel normaal. Ze komen overal voor in de natuur. Had u in de jaren dertig geleefd, dan was u in maximaal zes stappen met Arsène Goedertier te verbinden geweest. Al op uw zolder gekeken?
dinsdag 10 maart 2009
Of het paneel nog wel bestaat?
Of het paneel nog wel bestaat? Een vraag die ik steevast krijg op mijn wandelingen. En of ik denk dat het nog teruggevonden wordt?
Zolang er geen bewijs is dat het vernietigd is, mogen we ervan uitgaan dat het nog kan bestaan, antwoord ik dan altijd. Kan bestaan - zeker is dus het niet. En als het nog bestaat, dan is de kans dat het teruggevonden wordt, vandaag niet groter of kleiner dan 75 jaar geleden.
Het enige verschil met toen is dat er nu echt gezocht wordt. Meer dan ooit. Meteen na de diefstal stapelde het gerecht blunder op blunder. Het echte onderzoek begon pas na de Tweede Wereldoorlog, toen politiecommissaris Karel Mortier en journalist Noël Kerkchaert zich in de zaak vastbeten.
Lange tijd hadden ze het rijk voor zich alleen maar het internet heeft alles opengegooid. Sinds 2001, toen de website van Gaston De Roeck en zijn zoon Willy de binnen- en buitenlandse pers naar Wetteren bracht, heeft het onderzoek een nieuw elan gekregen. Iedereen kan nu met enkele klikken een theorie bij elkaar googlen - of juist haar onhaalbaarheid vaststellen. Vroeger moest je daarvoor je huis uit, naar de bibliotheek, naar het archief, soms moest je ook nog toestemming vragen om stukken in te kijken etcetera etcetera.
Al die speurders die voordien op hun eentje zaten te puzzelen en piekeren, hebben elkaar nu ook gevonden dankzij dat internet. Na de krachttoer van de De Roecks zijn de sites over de zaak als paddenstoelen uit de grond gerezen. Het drukst bezocht is nog steeds het SpeuRRforum. De site is online sinds 2002, is enkel toegankelijk via registratie en telt nu al 816 leden. Op normale dagen, wanneer de media geen nieuws te melden hebben over de zaak, komen er vijftig bezoekers langs. De harde kern telt ongeveer 75 leden. Het zijn mannen en vrouwen van alle leeftijden, en uit alle lagen van de bevolking, die het forum regelmatig bezoeken, de nieuwtjes bekijken, ideeën en informatie uitwisselen, elkaars bevindingen becommentariëren. Sommigen zijn er dagelijks te vinden en blijven er meerdere uren hangen.
Nog nooit waren tegelijkertijd zoveel speurders, zo intensief, met zoveel informatiebronnen voorhanden naar De Rechtvaardige Rechters aan het zoeken. Vergroot dit de kans dat het paneel weer opduikt? Ik vrees van niet. Misschien is het wel door een stom toeval dat die houten plank al driekwart eeuw niet is gevonden. En tegen het toeval kunnen zelfs de honderd knapste koppen niet op.
(met dank aan Erik Hauwaert voor de cijfers)
woensdag 4 maart 2009
Nu al gefeliciteerd
11 april was het, 7 uur ’s ochtends. Oscar Van Bouchaute, suisse van de Sint-Baafskathedraal, haalde zoals elke ochtend het doek voor het Lam
Gods op. Niet één maar twee tellen moet zijn hart toen hebben overgeslagen. Hij zag groen waar geen groen hoorde te zitten – groen van het gras op het centrale luik, het luik dat verborgen zat achter de gesloten zijluiken. Hij wist meteen wat er aan de hand was. Hij keek dwars door het linkerluik. Een gat in Het Lam Gods. Twee panelen waren verdwenen.

Straks is de diefstal van De Rechtvaardige Rechters precies 75 jaar oud, een goeie maand nog - voor herdenkingsfetisjisten: ergens tussen 19 uur en 7 uur moet het allemaal gebeurd zijn, tussen het moment dat Sint-Baafs na het lof van half zeven gesloten werd, en het moment dat de suisse bijna zijn beroerte kreeg.
De verjaardag zal niet onopgemerkt voorbijgaan, daar kan je gif op innemen. Niet dat deze kunstroof, de grootste van de vorige eeuw, afgeronde getallen nodig heeft om de krantenkoppen te halen. Elke twee, drie jaar, in tijden van journalistieke laagconjunctuur soms zelfs jaarlijks, voelt zich wel iemand geroepen om de zaak op te lossen, de dader te ontmaskeren, de bergplaats aan te duiden. Koud kunstje eigenlijk. Internet maakt het would be Van Ins tegenwoordig makkelijk om een behoorlijk theorietje in elkaar te knutselen (Van In lost zijn misdaden ook tussen pot en pint op). De media bijten meestal meteen. Of het paneel nu wel of niet in het Belgisch parlement verborgen ligt, doet er niet zoveel toe, als het maar verkoopt (er zijn natuurlijk redacties die wel wat kritischer willen zijn, maar die hebben daar het volk niet meer voor).
Driekwart eeuw dus. De gekte hadden we al, het zal nu alleen nog wat gekker worden - dat zijn nu eenmaal de regels van het grootste gezelschapsspel van België.
Eén zaak staat vast. De volgende theorie zal de goede zijn. De volgende Van In zal gelijk hebben. Ongelijk ook, dat wel, maar toch evenzeer, en dat is niet min, gelijk. De speurders hebben er indertijd zo een potje van gemaakt dat er nauwelijks zekerheden zijn in deze zaak, nauwelijks feiten die minstens door een tweede onafhankelijke bron bevestigd worden. Dat er twee panelen gestolen zijn, dat weten we zeker, en dat er eentje is teruggekeerd, dat ook, en dat een zekere Arsène Goedertier herkend is in de Gentse Vlaanderenstraat toen hij de schrijfmachine huurde waarmee hoogstwaarschijnlijk – zelfs dat weten we niet zeker, de politie heeft de machine met het schroot meegegeven - de afpersingsbrieven zijn geschreven, dat ook. Maar daar houdt het zowat op. Daar begint het rijk van de hypothese, de speculatie, de fantasie, de Van Ins, de krantenkoppen. Als straks weer iemand het licht heeft gezien, dan zijn er nauwelijks argumenten om die man of vrouw weer naar aarde terug te brengen. Dan kunnen we niet zeggen: “Meneer (of mevrouw), this is Houston, u hebt ongelijk want Arsène Goedertier is zeker nooit in het parlement geweest.”
Als u dus vindt dat uw vijftien minuten roem zijn aangebroken, en u kunt een beetje met het World Wide Web overweg, dan is dit uw kans. Niemand zal u van antwoord kunnen dienen. U hebt nu al gelijk. Nu al gefeliciteerd.
dinsdag 28 augustus 2007
Het spoor naar Laken
Met een majestueuze zwenking klimt een jumbojet boven het koninklijk paleis. Een schitterend uitzicht van hier, het hoogste punt van het park van Laken. Terwijl een jogger eindeloos rondjes rond het monument voor Leopold I loopt, zie ik Chris Noppe over het glooiende grasveld de heuvel op komen. We hebben hier afgesproken voor het uitzicht. Niet dat op het paleis, maar het scheelt niet veel. Toen Noppe het twee jaar geleden voor het eerst zag, beleefde hij de schok van zijn leven.
Chris Noppe, politieagent in de Antwerpse Diamantwijk, haalde in 2001 de krantenkoppen toen hij de gestolen Rechtvaardige Rechters in de koninklijke crypte in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken situeerde, een steenworp hiervandaan. Op de landkaart had hij lijnen getrokken tussen de belangrijkste plaatsen van de Lam Gods-diefstal, vooral tussen de postkantoren in Gent, Brussel en Antwerpen waar de afpersingsbrieven waren afgestempeld: de lijnen sneden elkaar boven de crypte in Laken. Ten tijde van de diefstal, april 1934, was daar het graf in aanbouw van de koning die twee maanden voordien was omgekomen: Albert I.
Hoofdverdachte Arsène Goedertier was een psychopaat, dachten sommige speurders destijds al. Ook Noppe ziet in de Wetterse wisselagent een megalomane fantast wiens enorme bewondering voor Albert I uit de hand is gelopen. Had Goedertier het paneel bij zijn held verborgen? En had hij een code achtergelaten, misschien om zelf het raadsel te kunnen ophelderen en bewondering te oogsten, net zoals Arsène Lupin, zijn andere grote voorbeeld.Noppes boek oogstte scepsis. Maar hij kreeg ook hulp. In 2004 wees een Antwerpse bedrijfsleider hem op de initialen van de afpersingsbrieven, D.U.A.: vervang de letters door cijfers en je krijgt 4.21.1. "Hij schreef het op als 4°21'1'': landscoördinaten. Natuurlijk! Dat ik daar niet eerder aan gedacht had!" Ze namen er meteen een kaart bij en zagen dat de D.U.A.-lijn dwars door Brussel liep, dwars door Laken zelfs, op amper een centimeter van de crypte, nauwelijks een paar honderd meter.
"Toen heb ik mijn onderzoek uitgebreid. Ik heb alles onderzocht in een straal van een paar kilometer rond de crypte. Tot ik hier in het park kwam en dit uitzicht zag, ongeveer op de D.U.A.-lijn. Ik begreep plots dat Goedertier met die lijn op de gelijkenissen heeft willen wijzen tussen het Lam Gods en het park van Laken.
"Alles is hier aanwezig. Op het middenpaneel zie je een fontein, een vijver, een kerktoren, en aan de horizon een stad, Jeruzalem. Hier ook: daar beneden aan de rand van het park de Sint-Annafontein, daarachter de vijver, de toren van de kerk van Laken, en aan de horizon Brussel. Het lam in het midden van het paneel, dat konden de schapen zijn die hier toen in het park rondliepen. En je hebt hier dezelfde soort glooiingen, dezelfde soort begroeiing.
"Bij Van Eyck loopt de centrale as op het middenpaneel van de fontein beneden naar de zon boven, door de vijver, met een kerktoren een klein beetje links van de as. Ik stond hier die eerste keer toen het precies middag was en alles klopte: ik keek richting Brussel, precies naar het zuiden, en de meridiaan liep dwars door de fontein, de vijver en de zon, met de kerk van Laken een beetje links van die meridiaan. Zo sterk dat je er op den duur zelf zou in gaan geloven. (lacht)
"Ik zeg dus niet dat Van Eyck het park van Laken heeft geschilderd maar in de ogen van Goedertier had Van Eyck zijn schildersezel hier opgesteld. Als katholiek en voormalig koster moet hij deze plaats gekend hebben. Vroeger was de Sint-Annafontein het belangrijkste bedevaartsoord in deze contreien. En op een paar kilometer van hier, in de Middaglijnstraat in Sint-Joost-ten-Node, kwam hij met zijn zoontje naar een oogarts, omdat die aan een oogkwaal leed. Het water van deze Sint-Annafontein was onder meer goed tegen oogkwalen, zei men toen."Goedertier wist dat Van Eyck zich op de Apocalyps had gebaseerd. Dat Bijbelboek beschrijft het einde van de wereld en terugkeer van Jezus Christus die de wereld redt. Goedertier moet geloofd hebben dat de Apocalyps de Eerste Wereldoorlog was. En Albert I heeft ons toen gered. Als Jezus terugkomt in mensengedaante kan dit volgens Goedertier in de gedaante van koning Albert I zijn gebeurd."
Ook alle elementen op de vier zijpanelen van het Lam Gods kon Goedertier hier terugvinden, zegt Noppe. "Achter De Rechtvaardige Rechters zelf zie je bijvoorbeeld een steile bergflank met daarboven een toren: achter ons ligt de Kattenberg, eveneens steil, en in het verlengde daarvan het Monument van de Dynastie, dat op die toren lijkt."
Chris Noppe wist ook dat D.U.A. op een bepaald moment de initialen A.N.S. wilde gebruiken. Een breedtegraad? 1°14'19"? "Laken ligt op 50 graden noorderbreedte. Met de initialen kom je er dus niet, het alfabet telt maar 26 letters. Dus heb ik eerst de cijfers van D.U.A. en A.N.S. bij elkaar opgeteld, dan kreeg je (0)5.35.20, ook dan kom je er niet. Behalve als je getallen omdraait, dan krijg je 50°53'02". Die breedtegraad loopt wel door Laken. D.U.A. en A.N.S. kruisen elkaar tussen de kerk van Laken en Sint-Annafontein. Wat vinden we bij Van Eyck tussen de fontein en de kerk: het lam zelf."
Vandaag ligt dat snijpunt midden in een woonwijk maar in 1934 was dat een braakliggend terrein. Het enige wat hier Noppes aandacht trok was een oude eik tussen de Tuinbouwersstraat en De Vrièrestraat. "Eik: Van Eyck? De eik was een belangrijk Keltisch symbool, even belangrijk als het lam in de christelijke symboliek. Misschien ligt daar wel iets begraven. Twee codes en twee bergplaatsen dus, net zoals bij Arsène Lupin: op de eerste plaats vonden ze een code voor de tweede plaats. De vraag is dus: wat ligt er begraven onder de eik en wat in het graf? Maar het belangrijkste voor mij is dat de gelijkenis tussen het Lam Gods en het Park van Laken aanvaard wordt en dat de autoriteiten vandaar voortzoeken. Er zijn zoveel indirecte bewijzen dat het kan geen toeval meer kan zijn."DUA
(gepubliceerd in De Morgen, 25 augustus 2007)